Fazla Mesai Ücretlerinin Hesaplanması

1- 4857 sayılı İş Kanununda yer alan fazla çalışma süreleri veya fazla çalışma

kavramlarının açıklanması, denkleştirme esası, zorunlu nedenlerle fazla çalışma yapılması,

olağanüstü hallerde fazla çalışma gibi işverenin işin durumuna göre organize edebileceği çeşitli

seçenekler ve konunun alt detayları çalışmamız kapsamında değildir.

2- HAFTALIK 45 SAAT ÇALIŞMA SÜRESİ DOLANA KADAR Örneğin; sözleşme ile yerleşik

bir uygulama ile iş yerindeki mesainin sabah 09:00 akşam 18:00 olduğunu kabul edelim. Bu

durumda akşam 18:00’dan sonra yapılan çalışmalar fazla mesai olarak değerlendirilecektir. Bu

örnekte günlük çalışma süresi 8 saattir. (1 saatlik öğlen arası verildiği kabul edilmiştir ve öğlen

dinlenmeleri/ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz) Bu durumda iş yerinde haftanın 5

günü çalışmakta yerleşik uygulama ise ya da sözleşme ile belirlendiyse bu iş yerinde haftalık

çalışma süresi 40 saattir. Bu durumda hafta içi akşam çalışılan fazla süreler hafta bazından

toplam 5 saate kadar “fazla sürelerle çalışma” olarak kabul edilecektir ve her bir saat başına

düşen ücret %25 arttırılacaktır. *Haftalık 45 saate ulaşıldıktan sonra ise hafta içi akşam

18:00’dan sonraki her bir saat çalışma “fazla çalışma” olarak kabul edilecek ve bir saate düşen

normal ücret % 50 arttırılacaktır. Bu fazla mesailerin hafta içi akşam olması ya da hafta içi

akşam kalınmayıp cumartesi gelinmesi hesaplama tarzında değişikliğe yol açmayacaktır.

Öncelikle 45 saat dolup dolmadığına bakılacak, dolmadıysa normal bir saatlik ücret %25

arttırılacak, 45 saat dolduktan sonrasına isabet eden fazla çalışma ücreti ise normal bir saatlik

ücretin %50 arttırılması ile hesaplanacaktır.

3- HAFTA TATİLİNDE FAZLA MESAİ YAPILMASI (İş Kanunu Madde 46) Ulusal Bayram ve

Genel Tatiller Hakkında Kanun uyarınca, hafta tatili, 35 saatten az olmamak üzere cumartesi

günü en geç saat 13.00’ten itibaren başlamak üzere Pazar günü olarak belirlenmektedir. İş

Kanunu’nun 46. maddesinde, bu kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere tatil

gününden önce aynı Kanun’un 63. maddesine göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları

koşulu ile yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme (hafta

tatili) verilmesi ve çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın

o günün ücreti tam olarak işçiye ödenmesi gerektiği açıklanmaktadır. Ancak Kanun’da hafta

tatilinin hangi gün olacağı belirtilmemiştir. Bu nedenle İş Kanunu bakımından hafta tatilinin

Pazar günü kullandırılması zorunlu bulunmamaktadır. İşçi tatilden önce haftalık 45 saatlik

çalışma süresini tamamlamışsa hafta tatilinde çalışması durumunda, çalışılan her bir saat fazla

çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının % 50

yükseltilmesi suretiyle zamlı olarak ödenecektir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45

saatin altında belirlendiği durumlarda ise ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate

kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılacağından, fazla sürelerle çalışmalarda,

her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen

miktarının %25 yükseltilmesiyle ödenecektir. Pazar günü işe gelinmesi durumunda ayrıca

daha fazla ücret verileceğine dair kanuni bir düzenleme yoktur. (Normal 1 saatlik çalışma

ücretinin %100 arttırılarak ödeneceği gibi) Örnek: İş yerinde sabah 09:00 akşam 18:00

çalışılmaktadır. Personelin normal bir saate isabet eden ücreti 10 YTL’dir. a) Hafta içi her

akşam bir saat fazla mesai yapmıştır. Bu durumda her bir saat fazla çalışma için 10 + 10 *0.25

= 12,5 YTLÖyleyse bu hafta fazla çalışmaları için bu personele ödenecek fazla sürelerle

çalışma ücreti 12,5 * 5 gün = 62,5 YTL’dir. b) Personel cumartesi gelmiş ve 9 saat mesai

yapmıştır. 45 saate kadar geçen süre 5 saat. Bu sürenin ücreti 10*0,25 = 2,5 YTL * 5 saat =

12,5 YTL (Fazla sürelerle çalışmaücreti) 45 saati aşan kısım 4 saat için de 10*0,50 = 5 YTL *

4 saat = 20 YTL (Fazla çalışma ücreti) Normal hak ettiği bir saatlik ücret 10 YTL * 8 saat = 80

YTL (Normal mesai ücreti) (Bu ücreti o gün işe gelmese de alacaktı zaten.) Toplam alacağı

ücret: 80 + 20 + 12,5 = 112,5 YTL’dir. ( 32,5 YTL kısmı fazla mesai karşılığı) (10*8) +

(10*0,25*5) + (10*0,50*4) )

4- ULUSAL BAYRAM VE GENEL TATİL GÜNLERİNDE FAZLA MESAİ YAPILMASI (İş Kanunu

Madde 47, 49) Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun uyarınca bayramlar; Ulusal

Bayram, Yılbaşı, Resmi ve Dini Bayram günleri olarak dörtlü bir sınıflandırmaya tabi

tutulmaktadır. 1923 yılında Cumhuriyet’in ilan edildiği 29 Ekim günü, 28 Ekim günü saat

13.00’ten itibaren başlamak üzere Ulusal Bayram olarak kabul edilmektedir. Özel işyerlerinin

sadece 29 Ekim günü kapanması zorunlu tutulmaktadır.

Tatil günleri, Cuma günü akşamı sona erdiğinde müteakip cumartesi gününün tamamı tatil

yapılmaktadır. İş Kanunu kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlarda ulusal

bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa, bir iş karşılığı olmaksızın

o günün ücretleri tam olarak, tatil yapmayarak çalışırlarsa ayrıca çalışılan her gün için bir günlük

ücreti ödenmek zorundadır. (4857 sayılı İş Kanunu Madde 47) İşçinin tatil günü için eline

geçecek ücret tatilde çalışıp çalışmamasına göre değişmektedir. Tatil ücreti hukuki olarak iş

karşılığı olmaksızın kanundan dolayı yapılan bir ödeme olduğundan tatil yapmayıp çalışması

halinde hak ettiği ikinci ücret hukuken tatil ücreti değil çalışmasının karşılığı olan ücret olarak

kabul edilmektedir.

ÖRNEK : İş sözleşmesinde saatlik yevmiye 3 YTL ve haftalık çalışma süresi 45 saat olarak

kararlaştırılan işçi, haftalık çalışma süresini doldurmuş ve 19 Mayıs günü de çalıştırılmışsa

işçiye ödenecek günlük ücret 56.25 YTL olarak hesaplanacaktır (Günlük ücret 3 YTL x 7.5 =

22,50 YTL x 2,5 kat = 56,25 YTL) Bu örnekte 19 mayısta da 7,5 saat çalışıldığı kabul

edilmektedir. Bu durumda fazla çalışmaya isabet eden ücret 3 + 3*0,50 = 4,5 * 7,5 saat =

33,75 YTL fazla çalışma ücreti. Tabi bu 33,75 YTL’nı da ikiye ayırabiliriz. 4857 sayılı kanun 47.

maddesine göre alacağı 1 günlük ücret, yani 3*7,5=22,5 YTL. Ayrıca fazla mesaisi için alacağı

3*0,50=1,5*7,5=11,25 YTL. Toplam (22,5+11,25=33,75) Ayrıca birde işçinin zaten çalışmasa

bile maaşı içinde olacak normal ücreti (7,5 * 3 = 22,5 YTL) ilave edersek (33,75 + 22,5) 56,25

YTL’na ulaşırız. Aynı işçi haftalık 45 saat çalışma süresini doldurmamış olsaydı, mesela 40

saat çalışmış olsaydı, fazla mesai ücreti: (3 + 3*0,25)*4 saat = 15 YTL olarak hesaplanırdı. İlk

örnekteki gibi 7,5 saat çalışmış ise bu şartlarda (hafta içi 40 saat çalışmış) 4857 sk. Md.47

gereği: 3*7,5=22,5 YTL Fazla süreli çalışma ücreti: (3*0,25)*5 saat= 3,75 YTL Fazla çalışma

ücreti: (3*0,50)*2,5 saat= 3,75 YTL Toplam: 22,5+3,75+3,75=30 YTL. Bu hesaplama da diğer

bir yöntem; (3+3*0,25)*5 saat = 18,75 (3+3*0,50)*2 ,5saat = 11,25 5-

SONUÇ: 4857 sayılı İş Kanununun 47. maddesine göre genel tatilde çalışırsa (C seçeneği)

ayrıca 1 günlük ücreti ödenir denmektedir. Yani personel kaç saat çalışırsa ona isabet eden

zaten çalışmasa da alacağı bir saatlik normal ücret (+) çalıştığı için İ.K. Md. 47 gereği hak ettiği

bir saatlik ücret. Ama yukarıdaki örneklerde aynı zamanda işçinin hafta içi normal mesaisine

ilaveten yaptığı çalışmalarda dikkate alınmaktadır. Yani işçi 19 mayısta değil de 18 mayısta

çalışsaydı ve bu günde mesela cumartesiye denk gelseydi bu çalışması fazla süreli çalışma ya

da fazla çalışma olarak kabul edilecekti. Yani bu durumda yukarıda örnek 1’de ifade edilen 2,5

kat ibaresi ya da % 250 zamlı ifadesi tabloda yer alan (A) + (C) veya (B) + (C)’yi ifade ediyor.

Yani resmi tatil hafta içine de denk gelebilir, resmi tatil/bayram hafta sonuna da denk gelebilir.

Yani bir çeşit kombinasyon söz konusu. İşçi resmi tatilde çalışıyor diye fazla mesaisi göz ardı mı

edilmemelidir. Kanunda resmi tatil ücreti ve fazla mesai ücreti birlikte ödenmez hükmü yoktur.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı bu konuda örnek olabilir; “Haftanın altı günü çalışmış

bulunan işçi, tatil günü dahi çalışmış olması nedeniyle, hem fazla çalışma ücretine ve hem de

hafta tatili ücretine hak kazanır.” (E.1957/15 – K. 1958/5 , Tairh: 27.05.1958) [1] Ulusal bayram

günü veya genel tatil gününün hafta tatiline denk gelmesi ve işçinin bugün çalışmaması halinde,

işçiye sadece bir günlük ücreti ödenir. Hem ulusal bayram veya genel tatil ücreti, hem hafta tatili

ücreti birlikte ödenmez. Bu konuda Kanun’da bir hüküm bulunmamakla birlikte, öğreti ve

Yargıtay’ın vardığı sonuç budur. Ancak, işçi bu hafta tatilinde (ulusal bayram veya genel tatilin

denk geldiği hafta tatilinde) çalışıyorsa, bunun fazla çalışma sayılması ve en az 2,5 gündelik

ücreti ödenmesi gerekir. Ulusal bayram günü veya genel tatil gününün, çalışılmayan cumartesi

gününe denk gelmesi halinde, işçiye iki günlük ücret değil, sadece bir günlük ücret ödenecektir.

[2] Yani işçi 19 mayıs, 29 ekim veya kurban ya da ramazan bayramında gelip çalıştıysa, ilk

önce bu işçi fazla süreli çalışmamı (normal haftalık mesainin 45 saate olan kısmı) yoksa fazla

çalışma (mesai) mı (normal haftalık mesainin 45 saati aşan kısmı) yaptı bunun tespiti gerekir ve

sonra (+) ilaveten genel tatil (resmi bayram/tatil) ücreti hesaplanması

görüşündeyim.

KAYNAKLAR

1- ŞAKAR, Müjdat; Gerekçeli ve İçtihatlı İş Kanunu Yorumu”, Yaklaşım Yayıncılık,

2-4857 Sayılı İş Kanunu

Hüseyin Ergut